Page 63 - sayi52

Tarihi: Karakalpak adı, bu kavmin tan'dan ayrılma hakkına sahiptir. (1827-1900), Ajiniyaz Kosıbay
ırki özelliklerini belirleyen bir tabir 1990’da Karakalpak yönetimi özerk (1811-1885), Künhoca (1799-1880),
olmayıp onların giyiniş cumhuriyet ilân etti. Özbekistan, Oteş Aşıbayuli (1828-1902) örnek
tarzlarıyla ilgili bir isimdir. Kara- 31 Ağustos 1991 tarihinde ba- olarak gösterilebilir.
kalpaklar VI. yüzyılda Oğuz, Kıpçak ğımsızlığını kazandıktan sonra da Ekonomi büyük ölçüde tarıma da-
ve Peçenek gibi Türk boylarının Karakalpaklar muhtar vaziyetlerini yanır. Sınırlı sanayi sektörü kuruluş-
karışması sonucu ortaya çıkmış bir sürdürmektedirler. ları olarak, petrol işleyen rafineriler,
topluluktur. Selçukluların önder- Dil, din, kültür yapısı: Karakal- Hoceyli’deki tersane, kireçtaşı, alçı,
liğinde Oğuzlar, İran üzerinden pakça yada Ka- asbest, mermer
Anadolu ve Ortadoğu'ya yayılırken raklobuk, Çorny ve kuvarst kay-
Karakalpaklar'ın bir kısmının bunlara ve Klobouki naklarını kulla-
katıldığı, ancak çoğunluğun Aral veya Karakal- nan çok sayıda
gölü civarında kaldığı bilinmektedir. pak Türkçesi yapı malzemesi
Karakalpak ismine ilk defa XI. yüzyıl olarak adlan- fabrikası ve
Rus vekayinamelerinde (olayların dırılan dil, Türk Tahyataş’taki
günü gününe kayıtlı tutulduğu eser- Lehçelerinin enerji santra-
ler) rastlanmakta, bu kaynaklarda Kıpçak grubuna lini sayabiliriz.
''Çorniye klobuki'', Arap kaynakların- girmektedir. Pamuğun yanı
da ise ''Karabörklü'' adlarıyla anılır- Kazak ve No- sıra yonca,
lar. Rus yıllıklarına göre Karakalpak- gay lehçelerine pirinç ve
lar; Uzlar, Peçenekler ve Hazarlar ile de yakındır. mısır yetişti-
kardeş bir kavimdir. Karakalpakların Bunlar da yazı rilir. Kızılkum
ilk atalarının ortaya çıktığı Harezm dilinde önce çölünde sığır ve
bölgesi, hâlen yaşamakta oldukları Arap alfabesini, 1928-1940 arası karakul koyunu beslenir. Çiftçilerin
mekândır. Karakalpaklar Kazak Latin alfabesini ve daha sonra Kiril büyük çoğunluğu ipek böcekçiliği ile
Türkleri'nin bir boyu olarak da kabul alfabesini kullanmışlardır. Basın dili uğraşırlar.
edilebilir. At sürüleri (yılkı) ve koyun Karakalpakça, Rusça, Özbekçe ve Aral Gölü: Karakalpakistan
besiciliği yapan bu boylar, kadını ve Türkmencedir. Kelime hazinesinin ekolojik bir felaketin eşiğindedir.
erkeği ile yaman bir savaşçı Türk esas itibariyle Kıpçakçaya dayandığı Aral Gölünün kuruması tehlikesi
soyu olarak bilinir. Karakalpakça'ya Arapça ve Farsça cumhuriyetin en önemli problemidir.
1917 Bolşevik İhtilâli'nin ardından kelimeler de girmiştir. Çinceden Asya'nın ikinci, yeryüzünün dördüncü
Amuderya'nın sağ yakasında oturan de bazı kelimeler alınmıştır. Son büyük gölüdür. Denizden yüksekliği
Karakalpaklar 1918'de ilân edilen zamanlarda ise gittikçe artan oranda 48 metre, yüzölçümü yaklaşık 65.000
Özerk Türkistan Cumhuriyeti’ne dâ- Rusçanın ağırlığı hissedilmektedir. km² dir. Sovyetlerin hatalı tarım
hil edildiler. Sol yakasında oturanlar Karakalpak Özerk Cumhuriyeti'nde sulamalarından dolayı göl yeterince
1920 yılına kadar Hîve Hanlığı'na resmi dil Özbekçe ve Rusçadır. Ka- akarsular tarafından [Amuderya
bağlı kaldılar. Karakalpak toprakları rakalpaklar, tahminen 12. yy.dan bu (Ceyhun) ve Sirderya (Seyhun)
1920'de Rusların hâkimiyeti altına yana Müslüman olup, Sünni Hanefi nehirleri Aral Gölüne dökülür ve bu
girdi. 1924'te Sovyetler Birliği'ne mezhebindendirler. nehirlerin arasında kalan tarihi bölge-
dahil edildi. Karakalpakistan, 1925 İklim: Karakalpakistan'da kara ye Maveraünnehir, yani nehirin ötesi
Nisan ayında iklimi hüküm denir.] beslenememiş ve zamanla
Kazak Özerk sürer. Yağış (günümüzde dörtte üçü oranında)
Sovyet Sosya- oldukça azdır. küçülmüştür. Sovyetler Birliği zama-
list Cumhuri- Yıllık ortalama nında Amu Derya ve Sir Derya nehir-
yeti'nin özerk sıcaklık 10- lerinin pamuk tarlalarını sulamak için
bir bölgesiydi. 13°C kadardır. uyguladıkları politika ile sular kesilmiş
Ancak bu özerk Mevsimler ve ve bu büyük iç deniz beslenemedi-
bölge 20 Tem- gece ile gündüz ği için kurumaya başlamıştır. Aral
muz 1930'da arasındaki ısı Gölünün bir kısmı uçsuz bucaksız
SSCB'ye farkı büyüktür. çöle dönüşmüştür. Göl %80 oranında
devredildi. İki Kış ortalaması küçüldü. Aral gölünün yaklaşık 150
yıl sonra (20 5°C ve yaz or- km içeri çekilmesiyle pek çok bitki
Mart 1932) talaması 29°C ve hayvan varlığı yok oldu. Gölde
Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kadardır. Tipik bitki örtüsü step ve yaşayan 32 balık türünden 26'sının
statüsünü kazandı. Aralık 1936'da bozkırlardan oluşur. türü sona erdi. 30 yıl içinde denizin
Özbekistan SSC'ne bağlandı. O Karakalpakların, destanları ve ve çevresindeki yeşilliklerin yaklaşık
zamandan günümüze kadar bu epik eserleri çoktur. Altınordu devleti 34 bin km² sinin çöle dönüştüğü he-
cumhuriyetin içinde özerk konumunu zamanında meydana gelen Koblan, saplanıyor. 2005 yılında başlatılan bir
muhafaza etmektedir. Karakalpaks- Er Sain, Er Kosay, Alpamıs Kırk Kız baraj gölü projesiyle, Aral Gölü eski
tan Cumhuriyeti kendi egemenlik ve destanları, örnek olarak gösterilebi- görkemli günlerine döndürülmeye
kendi anayasası vardır. Karakal- lir. Karakalpaklarda halk şairlerine çalışılıyor. Umarız öyle olur.
pakstan Cumhuriyeti Özbekistan 'jrau' adı verilmektedir. Karakalpak
Cumhuriyeti Anayasası Özbekis- şairlerinin önde gelenleri, Berdah 2017 www.euroimaj.de n 63