Page 53 - Sayı 54

lâ 13 Eylül 1918'de Azerbaycan Uluslararası Fura’a gitmiş ve çok düşmanı vardır. İtalyanlar,
üzerine yürüdü. 15 Eylül 1918'de tamamen yerli üretimleri sergile- İngilizler, Ruslar, Filistin-Mısır so-
Bakü'yü kurtardı. Ardından miştir. Bu sıralarda İkinci Dünya runlarıyla ilgilendiği için Filistin’in
Karadağ ve Dağıstan'ı aldı. Türk Savaşı başlamıştır. solcu grupları ve Yahudiler Pa-
Ordusu Bakü’ye girdiği 15 Eylül Daha sonra işlerine devam şa’ya düşmanlardı. Eğer sabotaj
günü, şehir tarihinin en heyecanlı eden Nuri Paşa 3 Mart 1949 idiyse, Türk Savunma Sanayii’nde
ve unutulmaz günlerini yaşadı. tarihinde Sütlüce’deki fabrikasında özel sektör endüstri dalının tas-
Halk Ermeni ve Bolşeviklerin baskı yaşanan patlama hadisesiyle ha- fiyesi amaçlanmış olabilir miydi?
ve şiddetinden kurtulmuş, huzur yata veda eder. Ayrı bir soru!
içinde yaşama imkânına kavuş- Patlamadan 67 yıl sonra
muştu. Hemen mülki idarenin tan- sonra yedi işçi konu ile ilgili
zimine başlandı. Birkaç gün içinde ile altı itfaiyecinin Atilla Oral tara-
şehirde normal hayat başladı. cese-dine ulaşı- fından yazılan bir
labildi. İçlerinde kitap ile birlikte
Nuri Paşa yapmış olduğu, Kaf- Nuri Killigil'in de gündeme gelen
kas İslam Ordusu Komutanlığı’yla, bulunduğu 15 olayı duyan
Azerbaycanlıların duydukları, kişinin akıbeti Azerbaycan
onun şahsında Osmanlı askerle- meçhul idi. Parlamentosu
rine türkü yakmalarıyla somut bir Kime ait olduğu Milletvekili Gani-
hale dönüşen sevgileri, Anadolu belli olmayan re Paşayeva'nın
Türklüğü ile Azerbaycan Türklü- kol ve bacaklar, öncülüğünde,
ğü arasında bir köprünün ifadesi yanarak kömür- bakımsız halde
olmuş ve bu köprünün sağlamlığı leşmiş ceset bulunan Killigil
hâlâ bozulmamıştır. ("Çırpınırdın parçaları çevreye Fabrikası Şehitli-
Karadeniz" diye bilinen türkü, saçılmıştı. Nuri Nuri Paşa’nın kabri ği restore edildi.
Kafkas İslam Ordusunun Bakü'yü Killigil'in; kolunun Restorasyonu
fethi üzerine yazılmıştır.) yarısı, ayağının tamamlanan
bir parçası bulunabildi. Faciadan şehitliği açılışı 28 Eylül 2016'da
1923 yılında Türkiye'ye döndü. beş gün sonra ölen 15 kişinin par- gerçekleştirilirken, törene Paşa-
İstiklal Harbi bitmiş ve yeni Türkiye çaları, üç ayrı tabuta kondu. Be- yeva ile birlikte İBB Kütüphane ve
Cumhuriyeti devleti kurulmuş- yazıt Camii'ndeki cenaze namazı Müzeler Müdürü Ramazan Min-
tu. Bizzat Atatürk'ün imzasıyla ardından, Edirnekapı'da, işçiler der, Enver Paşa'nın Torunu Arzu
1925'te tarafından Enver Erogan, "Enver Paşa'nın
Yarbay “Nuri Paşa at belinde, Türkiye’den Kars’tan gelir. toplanan kardeşi Nuri Killigil" isimli kitabın
rütbesiyle Azerbaycan diye diye, yenilmeyen aslan gelir. paralarla yazarı Atilla Oral ve mezarlığın
emekliliği Dalgalanan Türk Bayrağı, istiklalden haber verir. yapılan yapımını üstlenen iş adamı Zeki
onaylandı. Türk’ün şanlı tarihine, zaman er oğlu er verir.” Nuri Killigil Yılmaz da katıldı. Açılış töreninin
29 Şubat Fabrikası öncesinde Nuri Paşa için 67 yıl
1929'da Şehitliği'ne önce kılınmayan cenaze namazı
İstiklal Madalyası verildi. defnedildi. 16 gün sonra enkazdan kılındı. Azerbeycan'dan getirilen
Nuri Killigil'in gövdesi bulundu. Ya- toprak da şehitliğe serpildi.
Paşa İstanbul’a gelir ve Zey- kınları, gövdesini Türk Bayrağı'na Azerbaycan halkının gönlünde
tinburnu Demir Eşya Fabrikasını sararak fabrikada tören düzenledi. yıkılmayacak bir taht kuran Nuri
kurar. Bu fabrikada Yavuz Gemisi İstiklâl Marşı okundu. Saygı duru- Paşa’nın ruhu şâd olsun.
için mühimmat imal etmeye baş- şunda bulunuldu. Ancak İstanbul
lar. Sütlüce’de bir fabrika kurmak Müftülüğü cenaze töreni için "tam Faydalanılan kaynaklar: Ş.
için girişimlere başlayan Nuri Paşa gövdesi olmadığı için cenaze Süreyya Aydemir, Makedonya’dan
1938 yılında fabrikayı açar. Fabri- namazı kılınamayacağını" söyler! Orta Asya’ya Enver Paşa;
kada daha sonra tabanca, matara, İmam olmayınca işçilerinden biri Yavuz Bülent Bakiler, 1944-
demir çubuk, gaz maskesi, mermi, Kuran ve dua okudu. Nuri 1945 Irkçılık-Turancılık
havan ve havan mermisi üretmeye Killigil şehitliğe defnedildi. Davasında Sorgulama-
başladı. Bu fabrikalarda hazırla- Yalnız ömrü savaş lar, Savunmalar;
dığı silahları ve mühimmatı Milli meydanlarında geçen, Halil Bal, Azerbay-
Savunma Bakanlığı’na sattığı gibi silah ve mühimmat ko- can Cumhuriyeti’nin
yabancı devletlere de pazarlamış- nusunda bir uzman olan Kuruluş Mücadelesi
tır. Bilhassa bu devletler arasında Nuri Paşa’nın ölümünün ve Kafkas İslam
Mısır, Suriye ve Pakistan’dan bir sabotaj mı yoksa kaza Ordusu)
siparişler almıştır. Kendi fabrika- mı olduğu tam manasıyla
sında yaptığı silah ve mühimmat- açıklığa kavuşmamıştır.
ları sergilemek için İzmir’de açılan Çünkü Paşa’nın dostundan 2018 www.euroimaj.de n 53